O dialekcie mazowieckim
Zasięg i podziały dialektu mazowieckiego
Dialekt mazowiecki obejmuje rozległy obszar północno-wschodniej i środkowej Polski. Jego granice wyznaczają miejscowości: Skierniewice, Sochaczew, Gostynin, Płock i Mława na zachodzie, Nidzica, Szczytno, Mrągowo, Giżycko i Olecko na północy oraz Radzyń Podlaski i Włodawa na południowym wschodzie. Mazowsze nie jest obszarem językowo jednorodnym – jego podział wewnętrzny, zaproponowany na początku XX wieku przez Kazimierza Nitscha, opiera się głównie na różnicach fonetycznych i morfologicznych. Wyróżnia się cztery główne kompleksy gwarowe:
- Mazowsze bliższe (wzdłuż dolnego Wieprza i Wisły aż po Płock),
- Mazowsze dalsze (rejony nad środkową Narwią i jej dopływami),
- Podlasie i Suwalszczyzna (gwary o cechach przejściowych między mazowieckimi a północnokresowymi),
- Kurpie (region o szczególnej pozycji, zachowujący wiele archaicznych cech).
Niektórzy badacze włączają do Mazowsza także Warmię, Ostródzkie, Lubawskie i ziemię łowicką:
Mapa 1. Dialekt mazowiecki wg K. Nitscha i S. Urbańczyka
Charakterystyka gwar mazowieckich
Najbardziej rozpoznawalną cechą jest mazurzenie, czyli wymawianie głosek sz, ż, cz, dż jako s, z, c, dz, np. wjecór 'wieczór', zaba 'żaba'. Zjawisko to nie występuje jednak na wschodnim Podlasiu oraz w gwarach warmińskich, ostródzkich i lubawskich. W trzech ostatnich regionach pojawia się tzw. jabłonkowanie, inaczej sziakanie, czyli zrównanie wymowy spółgłosek sz, ż, cz, dż i ś, ź, ć, dź, np. sziare sziano 'szare siano'.
Dawne samogłoski pochylone mają dziś różne realizacje: a jako a^o^, o, np. ga^o^do 'gada', bobka 'babka', e jako e^i^, y, np. brzyg 'brzeg', rzyka 'rzeka', o jako o^u^, np. mo^u^wi 'mówi', wo^u^z 'wóz'. Wpływ polszczyzny ogólnej sprawia, że coraz częściej słyszy się realizacje zgodne z normą.
Na Mazowszu bliższym, Kurpiach oraz na Warmii samogłoska nosowa ę i samogłoska e przed spółgłoską nosową wymawiane są szeroko jako a, np. zamby, tan dziań 'zęby', 'ten dzień'. Na pozostałym obszarze występuje wymowa zgodna z ogólnopolską lub podwyższona do e^y^ lub i (y), np. sprzynt, tyn dziń 'sprzęt', 'ten dzień'. Samogłoska ą bywa realizowana z podwyższeniem artykulacji, co daje wymowę zbliżoną do u, np. kwitnuńć 'kwitnąć', kunkol 'kąkol', porżnunć 'porżnąć'. W wygłosie często pojawiają się formy typu majo 'mają', pod figuru 'pod figurą'.
W niektórych gwarach mazowieckich obserwuje się podwyższanie artykulacji samogłoski y do i, np. nie wikońcy sie, wymity 'nie wykończy się', 'wymyty'. Cecha ta występuje bardzo rzadko na Mazowszu bliższym i we wschodniej części Podlasia. Samogłoski o, u w nagłosie wyrazów mogą być poprzedzane przez ł, a głoska i przez j, np. ji 'i', ^j^ile 'ile', łobiad 'obiad'.
Do typowych zjawisk mazowieckich, w dużej mierze zleksykalizowanych, należą przejście nagłosowego ja- w je- oraz ra- w re, np. jek, jebłko, jegoda, rek, reno 'jak', 'jabłko', 'jagoda', 'rak', 'rano', a także przejście śródgłosowego -ar- w -er-, np. derł, poderło 'darł', 'podarło'. Częsty jest ponadto brak ściągnięcia w czasownikach, np. bojać się, stojać 'bać się', 'stać'.
W dialekcie mazowieckim występuje asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich, niekiedy z utratą wargowości. Na Mazowszu bliższym i Podlasiu dominuje wymowa z elementem j, np. pjasta, z pjeca 'piasta', 'z pieca', na Kurpiach, Mazurach i Mazowszu dalszym - z elementem ś, ź, np. psies, bziały 'pies', 'biały' lub ch', h', np. pchies, bhiały. Na Warmii oraz w okolicach Ostródy i Lubawy spotyka się realizacje pszies, psziwo, bżiały 'pies', 'piwo', 'biały'. Spółgłoska m' wymawiana jest jako mń lub ń, np. mniasto, niasto 'miasto'. Powszechna jest także redukcja miękkości w' w grupach spółgłoskowych św', dźw', ćw', np. śwynia, niedźwedź, ćwerć 'świnia', 'niedźwiedź', 'ćwierć' oraz stwardnienie spółgłoski m' w formach zaimkowych mię, mi i w końcówce narzędnika liczby mnogiej -ami, np. nawalili my, oczamy, osłamy 'nawalili mi', 'oczami', 'osłami'. Zjawisko to nie występuje w północnej i wschodniej części Podlasia.
Wymowa połączeń ki, gi, kie, gie jest niejednolita. Na południowo-zachodnim Mazowszu przeważa wymowa ogólnopolska, natomiast na pozostałym obszarze często występują twarde realizacje, np. kedy, kerować, kyj 'kiedy', 'kierować', 'kij'. Spotyka się także zmiękczone ch przed i i e, np. muchi, chizo, bochienek 'muchy', 'chyżo', 'bochenek'. We wschodnich gwarach mazurskich spółgłoski tylnojęzykowe ulegają zmiękczeniu nawet przed a, np. giarnek, blachia 'garnek', 'blacha'. W gwarach mazowieckich obserwuje się także stwardnienie grupy li w ly, np. lypa, liść 'lipa', 'liść'.
W zakresie fleksji charakterystyczna jest końcówka celownika liczby pojedynczej rzeczowników męskich i nijakich -owiu, zwykle realizowana jako -oju lub -oziu, np. konioju, konioziu 'koniowi'.
W dopełniaczu liczby pojedynczej przymiotników i zaimków występuje ścieśnione e, por. samygo 'samego', kożdygo 'każdego', natomiast w narzędniku i miejscowniku liczby pojedynczej oraz celowniku i narzędniku liczby mnogiej końcówki -ym, -ymi realizowane są jako -em, -emy, por. na tem 'na tym', z niemi 'z nimi'.
W czasowniku w 1. osobie liczby mnogiej, w czasie teraźniejszym i przeszłym może wystąpić końcówka -m, np. musim 'musimy', gralim 'graliśmy'. Rzadko spotyka się w omawianej funkcji dawną końcówkę liczby podwójnej -wa, por. idziewa 'idziemy', robziwa 'robimy' byliźwa 'byliśmy'. W 2. osobie liczby mnogiej utrwaliła się końcówka -ta, por. niesieta 'niesiecie'.
Na Mazowszu dalszym, Mazurach, Warmii oraz w gwarach ostródzkich i lubawskich żeńska forma liczebnika dwie jest zastępowana formą męską dwa, np. dwa żony 'dwie żony'. Charakterystyczny jest także brak kategorii męskoosobowości. Na Mazowszu bliższym spotyka się formy typu te dobre chłopy kosiły, a baby poszły, na Podlasiu, Mazurach, Warmii, w regionie ostródzkim, lubawskim i części Mazowsza dalszego – te dobre chłopy kosili, a baby poszli, natomiast na Mazowszu dalszym – te dobre chłopy kosili, a baby poszły.
Słownictwo gwar mazowieckich tworzy bogaty zbiór wyrazów związanych z dawnym życiem wiejskim, przyrodą i kulturą ludową. Występują w nim nazwy narzędzi i przedmiotów codziennego użytku: skowroda 'patelnia', kulas 'pogrzebacz', kabłąk 'pałąk kosy', koryto 'poidło dla bydła', widlice 'zęby wideł', podelga 'belka w wozie'.
W codziennej mowie pojawiają się też inne niż w polszczyźnie ogólnej określenia ludzi: brudal 'brudas', legat 'leniuch', krzyklak 'krzykacz', niemak 'niemy'. Zachowały się również nazwy części ciała, jak kulasy 'nogi konia lub krowy', lekkie 'płuca zwierząt', łyta 'łydka', oraz roślin – tatarka 'gryka', modrak 'chaber', jeglija 'świerk', nikwiat 'kaczeniec'. Słownictwo to stanowi świadectwo dawnego świata i bogactwa gwary Mazowsza.